Endometrioza a ciąża – poradnik dla przyszłych mam

Endometrioza negatywnie wpływa na płodność, zwiększa ryzyko problemów z zajściem w ciążę i powikłań okołociążowych. Tak, to prawda, ale spokojnie! Stres, niepokój i chaotyczne działanie to ostatnie, czego potrzebujesz w tym wyjątkowym czasie. Diagnoza to nie wyrok i nie oznacza, że nigdy nie zajdziesz w ciążę, a jeśli zajdziesz, to na pewno wydarzy się coś złego. To jedynie sygnał, że musisz podejść do tego świadomie, spokojnie, z dobrym planem i specjalistami, którym ufasz. Ten artykuł to kompleksowy przewodnik dla wszystkich endopacjentek, które są w ciąży lub przygotowują się do niej i chcą jak najlepiej zadbać o siebie i dziecko. Pokażę Ci, jak zrobić to krok po kroku,  na spokojnie, bez stresu i zbędnej presji.   

Jak endometrioza wpływa na ciążę? 

Zacznijmy od kilku faktów. Endometrioza ma wpływ na płodność i ciążę i jest to wpływ bardzo złożony i wieloczynnikowy. Przewlekły stan zapalny, obecność ognisk i zrostów endometrialnych w obrębie narządów rodnych może negatywnie wpływać na żywotność i jakość komórki jajowej, przeżycie plemników, proces zapłodnienia i zagnieżdżenia zarodka. Choroba może też zwiększać ryzyko powikłań ciążowych takich jak niska masa urodzeniowa dziecka, poronienia, poród przedwczesny. Co to dla Ciebie oznacza? Że musisz podejść do tego tematu spokojnie, z dużą uważnością i cierpliwością. Wiem, że łatwiej powiedzieć niż zrobić, ale jeśli czytasz teraz ten artykuł, to znak, że chcesz zadbać o siebie i dziecko świadomie, więc pierwszy krok już za Tobą. 

Endometrioza a ciąża – o czym pamiętać?

Zdrowy styl życia, opieka specjalistów i regularne badania to fundamenty zdrowej ciąży. Codzienne nawyki dotyczące diety, aktywności fizycznej, snu i regeneracji wpływają na gospodarkę hormonalną, ogólnoustrojowy stan zapalny, pomagają wyrównać ewentualne niedobory pokarmowe i zapobiec ich powstawaniu. Wpływają też na Twoje samopoczucie, sprawiają, że Twój organizm jest lepiej przygotowany na intensywne zmiany zachodzące w każdym trymestrze i stanowi najlepsze środowisko do rozwoju dla Twojego malucha. Pamiętaj jednak, że nie da się robić wszystkiego idealnie, choćbyś nie wiem, jak się starała. Ciąża trwa aż 9 miesięcy, rządzi się swoimi prawami i często jest nieprzewidywalna. Dbaj o codzienne nawyki, ale daj też sobie przestrzeń na pomyłki, gorsze momenty, niespodzianki i postaraj się odpuścić nadmierną kontrolę. Za chwilę przedstawię Ci najważniejsze zalecenia i wskazówki, których wprowadzenie będzie miało pozytywny wpływ na Twoje zdrowie, ale nie stresuj się, jeśli nie uda Ci zrobić wszystkiego od razu. Dopasuj je do swoich aktualnych, indywidualnych potrzeb. 

Ciąża a endometrioza – regularne kontrole

Zacznę od kwestii, która może wydawać się oczywista, ale chciałabym bardzo ją podkreślić. Jest to niezwykle istotne, abyś podczas ciąży była pod opieką specjalistów, którym ufasz i którzy mają doświadczenie w prowadzeniu ciąży u kobiet z rozpoznaną endometriozą. Ten czas to dla wielu kobiet emocjonalny rollercoaster. Każdego dnia pojawiają się nowe pytania, wątpliwości i obawy. Możliwość konsultacji z osobami, które sprawiają, że czujesz się zaopiekowana, wysłuchana i bezpieczna jest na wagę złota. Pamiętaj też, że Internet i social media są pełne informacji i rad, ale nie wszystkie z nich będą dla Ciebie dobre i bezpieczne. Wszystkie swoje wątpliwości konsultuj ze specjalistami, nie pomijaj umówionych wizyt i badań. Regularne kontrole dają pewność, że Ty i dziecko macie się dobrze oraz pozwalają wykryć ewentualne problemy na wczesnym etapie, dzięki czemu można lepiej sobie z nimi poradzić. Podczas ciąży warto, abyś była pod opieką:

• Lekarza ginekologa wyspecjalizowanego w prowadzeniu ciąży w endometriozie,

• Dietetyka klinicznego specjalizującego się w pracy z kobietami w ciąży i dietoterapii endometriozy,

• Fizjoterapeutki uroginekologicznej,

• Położnej,

• W razie potrzeby również psychologa lub psychoterapeuty.

Wymienieni specjaliści tworzą interdyscyplinarny zespół i są w stanie zapewnić Ci kompleksową opiekę. Jeśli jeszcze nie znalazłaś osób, z którymi chciałabyś współpracować sprawdź naszą listę polecanych lekarzy oraz zapoznaj się z ofertą konsultacji dietetycznych i konsultacji psychologicznych.

Ciąża a endometrioza – jakie badania wykonać?

Zakres badań wykonywanych w ciąży u kobiet chorujących na endometriozę nie różni się znacząco od tych zalecanych kobietom zdrowym. Standardowo badania laboratoryjne wykonuje się minimum 5 razy, a badania obrazowe USG minimum 3 razy podczas całej ciąży. Badania laboratoryjne obejmują m.in.:

• Morfologię,

• Badanie ogólne moczu,

• Poziom glukoza na czczo.

Dodatkowo na początku ciąży wykonuje się też badania w kierunku chorób zakaźnych oraz oznaczenie czynnika Rh. Między 24. a 26. tygodniem ciąży dostaniesz skierowanie na doustny test obciążenia glukozą, aby wykluczyć cukrzycę ciążową. Jako dietetyk kliniczny swoim pacjentkom w ciąży z rozpoznaną endometriozą często sugeruję też inne badania takie jak: 

• Poziom ferrytyny, aby ocenić poziom żelaza w organizmie,

• Poziom witaminy B12,

• Poziom kwasu foliowego,

• Poziom homocysteiny. 

Częstotliwość badań i ich zakres są zawsze dobierane indywidualnie w zależności od stanu zdrowia Twojego i dziecka, dlatego przestrzegaj zaleceń swojego lekarza i nie przejmuj się, jeśli usłyszysz, że inna kobieta wykonała ich więcej lub mniej. Każda z Was może być w zupełnie innej sytuacji. 

Ciąża a endometrioza – jak zaplanować swoją dietę?

Dieta przeciwzapalna jest jednym z kluczowych elementów kompleksowego leczenia endometriozy, jednak w ciąży nabiera szczególnego znaczenia. Odpowiednie odżywianie zmniejsza ryzyko powikłań okołociążowych i programuje zdrowie Twojego dziecka, jeszcze zanim pojawi się na świecie. Szczegółowe informacje i praktyczne wskazówki na temat diety przeciwzapalnej w endometriozie znajdziesz w naszym ebook’u EndoDieta. Poniżej przedstawiam Ci natomiast najważniejsze zalecenia, o które chciałabym, abyś starała się zadbać w ciąży każdego dnia:

• Komponuj posiłki zgodnie z koncepcją tzw. „zdrowego talerza”. Połowę talerza powinny zajmować warzywa i/lub owoce, ¼ talerza produkty białkowe, a ostatnią ćwiartkę produkty węglowodanowe. Dzięki temu minimalizujesz ryzyko niedoborów pokarmowych oraz nieprawidłowych wahań glikemii. 
• Białko to podstawowy budulec naszego organizmu. Dbaj o jego obecność w posiłkach przez całą ciążę. Najlepsze źródła tego makroskładnika to chude mięsa, ryby, jaja, nieprzetworzony nabiał, nasiona roślin strączkowych. W sytuacjach awaryjnych, kiedy nie masz apetytu lub męczą Cię mdłości, możesz sięgnąć po dobrej jakości odżywkę białkową, jednak na co dzień, staraj się dbać o naturalne źródła białka w każdym posiłku. 
• Nie zapomnij też o dodatku tłuszczu. Jako kobiety, często go pomijamy w obawie o wysoką kaloryczność. Tymczasem zdrowe tłuszcze pokarmowe są prekursorami dla hormonów steroidowych. To z nich powstaje m.in. estrogen i progesteron, które są niezbędne dla płodności i utrzymania ciąży. Oliwa z oliwek, orzechy, pestki, nasiona, tłuste ryby morskie to Twoi sprzymierzeńcy. 
• Dbaj o błonnik, który reguluje pracę jelit i wspomaga usuwanie szkodliwych i zbędnych substancji z naszego organizmu. Badania pokazują, że kobiety, które spożywają odpowiednią ilość błonnika (ok. 20-30 g) mają mniejsze ryzyko niektórych powikłań ciążowych takich jak poród przedwczesny, stan przedrzucawkowy, czy uporczywe zaparcia w III trymestrze. Jego źródła to przede wszystkim warzywa, strączki, owoce, płatki i otręby owsiane, orzechy, produkty zbożowe z pełnego ziarna. 
• Pamiętaj, że w ciąży Twoje ciało się zmienia – w końcu tworzy zupełnie nowe życie i przygotowuje się do wydania go na świat. Nie stosuj żadnych restrykcyjnych, niskokalorycznych diet, aby zmniejszyć ciążowe przyrosty masy ciała. Ty i Twoje dziecko potrzebujecie energii! W pierwszym trymestrze zapotrzebowanie energetyczne rośnie o ok. 80 kcal dziennie, w drugim trymestrze o ok. 300 kcal dziennie, a w trzecim aż o 500 kcal dziennie. Diety 1000-1200 kcal to nie jest dobry pomysł. Tyle będzie jadł Twój maluch, gdy skończy pierwszy roczek!  Jeśli nie jesteś pewna, czy Twoja dieta jest dobrze zbilansowana energetycznie, porozmawiaj z dietetykiem. 

Ciąża a endometrioza – czego unikać w diecie?

Znasz już najważniejsze zalecenia dotyczące diety w ciąży i wiesz, że w przypadku endometriozy ważna jest dieta przeciwzapalna. Jednak ciąża wymaga od nas kilku dodatkowych modyfikacji, ponieważ nie wszystkie produkty są w tym okresie bezpieczne. Na co uważać?

• Surowe mięso – mięso niepoddane obróbce termicznej stanowi potencjalny rezerwuar chorobotwórczych bakterii, m.in. z rodziny Salmonella, Listeria, czy Campylobacter. Zakażenie tymi patogenami w ciąży jest poważnym zagrożeniem dla jej bezpieczeństwa i może powodować poronienia, poród przedwczesny, zaburzenia rozwoju układu nerwowego dziecka. Będąc w ciąży, wybieraj wyłącznie dobrze ugotowane, wysmażone lub wypieczone mięso. Zrezygnuj z tatara i krwistych steków.
• Surowe ryby – podobnie jak surowe mięso, ryby niepoddane obróbce termicznej mogą być źródłem zakażeń mikrobiologicznych. W ciąży zrezygnuj z sushi, rybnych tatarów i ryb wędzonych na zimno. 
• Niektóre gatunki ryb – mięso ryb może kumulować duże ilości metali ciężkich, m.in. rtęci, dlatego nie wszystkie gatunki są polecane w ciąży. Zgodnie z oficjalnymi rekomendacjami w tym okresie należy unikać mięsa tuńczyka, makreli królewskiej, pangi, tilapii oraz rekina. Wybierz bezpieczniejsze gatunki takie jak łosoś hodowlany, dorsz, dorada lub pstrąg. 
• Surowe jajka – surowe i niedogotowane jajka mogą być źródłem Salmonelli. Zakażenia tą bakterią mogą powodować zatrucia pokarmowe, biegunki, a nawet poronienia i poród przedwczesny, Wybieraj jajka ugotowane na twardo i dobrze wysmażoną jajecznicę. Unikaj jajek z płynnych żółtkiem (gotowanych i sadzonych), a także sosów i deserów (np. tiramisu) z surowym żółtkiem. 
• Niepasteryzowany nabiał – surowe mleko i produkty mleczne niepoddane pasteryzacji mogą być źródłem bakterii Listeria monocytogenes, która przechodzi przez łożysko. Infekcja w ciąży może uszkadzać układ nerwowy dziecka, powodować zapalenie opon mózgowych, poronienie i poród przedwczesny. Co ważne, zakażenie może nie dawać żadnych objawów u mamy. Dobra informacja jest taka, że produkty mleczne dostępne w sklepach zawsze są pasteryzowane i jest to regulowane prawnie. Nie musisz więc obawiać się produktów kupionych w popularnych, dużych sklepach sieciowych. Uważaj jednak na produkty ekologiczne, od lokalnych rolników, czy „prosto od krowy”. 
• Kawa – picie kawy w ciąży to temat dość kontrowersyjny. Przede wszystkim chodzi o kofeinę. Oficjalne rekomendacje mówią, że 200 mg kofeiny na dobę jest bezpieczne w ciąży, jednak istnieją nowsze badania, które pokazują, że już mniejsze dawki mogą wiązać się z ryzykiem powikłań ciążowych. Wielu ekspertów skłania się ku stwierdzeniu, że nie istnieje bezpieczna dawka kofeiny w ciąży i należy jej unikać. Postaraj się więc ograniczyć kawę, a jeśli lubisz jej smak, sięgnij po wersję bezkofeinową. Pamiętaj jednak, że kawa tradycyjna i bezkofeinowa wpływają negatywnie na wchłanianie żelaza. Endometrioza i ciąża to stany, które zwiększają ryzyko jego niedoborów, więc jeśli decydujesz się na picie kawy, zachowaj minimum 1 godzinę odstępu od posiłku. 
• Zielona herbata i matcha – napoje te zyskują dużą popularność i wiele osób wybiera je jako alternatywę dla kawy. Ogromną zaletą zielonej herbaty i matchy jest wysoka zawartość polifenoli i antyoksydantów (w szczególności EGCG). Mają one bardzo silne działanie przeciwzapalne i są wartościowym elementem dietoterapii endometriozy. Niektóre badania wykazały dużą skuteczność suplementacji EGCG w kontekście obniżania stanu zapalnego, redukcji dolegliwości bólowych, czy wsparcia leczenia mięśniaków macicy. Niestety w okresie ciąży tak wysoka zawartość polifenoli jest wadą. Istnieją przesłanki, że wysoka podaż polifenoli zaburza rozwój serca dziecka i może powodować przedwczesne zamknięcie przewodu tętniczego. Jest to szczególnie niebezpieczne w III trymestrze ciąży. Dlatego zielona herbata i matcha nie są polecane w ciąży i warto je eliminować. 
• Niektóre zioła – zioła mają wiele prozdrowotnych właściwości i mogą wspierać dietoterapię endometriozy. Dokładnie opisałam to zagadnienie w artykule „Zioła przy endometriozie”. Nie wszystkie surowce roślinne są jednak bezpieczne i zalecane w ciąży. Zawarte w nich substancje aktywne mogą przenikać przez łożysko. Często ich wpływ na rozwój dziecka jest nieznany, ponieważ z oczywistych względów badania w grupie kobiet ciężarnych są niezwykle ograniczone. Wiemy jednak, że niektóre surowce mogą negatywnie wpływać na rozwój dziecka, a także nasilać skurcze macicy i zwiększać ryzyko poronienia. Jest to m.in. lukrecja, senes, aloes, dziurawiec, kruszyna, piołun. 

Ciąża a endometrioza – suplementacja

Zdrowa, dobrze zbilansowana dieta to podstawa, jednak w ciąży obowiązkowo należy uzupełniać ją suplementacją. Podstawowy zestaw suplementów w ciąży w przypadku endometriozy powinien uwzględniać: 

• Foliany – witamina B9 jest niezbędna do prawidłowego rozwoju układu nerwowego, budowy DNA i podziałów komórkowych. W ciąży należy suplementować foliany w dawce minimum 800 ug, jednak u kobiet z grupy ryzyka poronienia, potrzebna może być większa podaż. Koniecznie omów ten temat ze swoim lekarzem. Wybierając suplement, zwróć uwagę na dawkę oraz formę chemiczną. Niektóre preparaty zawierają kwas foliowy w formie kwasu pteroilomoglutaminowego. Jest to forma syntetyczna i nieaktywna, a w długotrwałej suplementacji może prowadzić do powikłań okołociążowych. W 2024 roku Polskie Towarzystko Ginekologów i Położników wydało najnowsze rekomendacje, według których jedyną dopuszczalną formą kwasu foliowego w ciąży są aktywne foliany (np. metafolin, 5-MTHF).
• Witamina D – wpływa na rozwój układu nerwowego, szkieletowego oraz immunologicznego. Minimalna dawka dobowa wynosi 2000 IU, jednak warto zbadać poziom witaminy D w organizmie i dopasować dawkowanie do potrzeb organizmu.
• Omega-3 – jest to składnik niezbędny w suplementacji kobiet chorujących na endometriozę oraz wszystkich kobiet w ciąży. W kontekście endometriozy wykazuje silne działanie przeciwzapalne. W ciąży nabiera jednak jeszcze większego znaczenia. Dlaczego? Kwas DHA zaliczany do omega-3 buduje błony komórkowe neuronów Twojego dziecka. Co więcej, kwasy omega-3 zmniejszają ryzyko porodu przedwczesnego, a nawet depresji poporodowej. Dawkę należy dobrać indywidualnie, uwzględniając spożycie kwasów omega-3 z dietą (głównie z ryb morskich), jednak nie powinna być ona niższa niż 250 mg kwasu DHA na dobę. 
• Jod – jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania tarczycy oraz rozwoju układu nerwowego. Zalecana dawka w ciąży wynosi 150-200 ug na dobę.  

Dodatkowo w zależności od indywidualnych potrzeb, wyników badań, stanu odżywienia organizmu i stosowanej diety warto rozważyć dodatkowe suplementy:

• Cholina – pozytywnie wpływa na rozwój układu nerwowego i funkcji poznawczych dziecka. Zwiększa też transport kwasów omega-3 przez łożysko. Według niektórych statystyk ponad połowa kobiet w ciąży nie dostarcza jej odpowiedniej ilości z dietą, dlatego warto rozważyć suplementację ze swoim lekarzem i dietetykiem. Jakie są źródła choliny? Znajdziesz ją przede wszystkim w jajkach, nabiale, mięsie, rybach, strączkach, orzechach i kiełkach.
• Witamina B12 – jest niezbędna w profilaktyce anemii, wpływa na rozwój układu nerwowego i funkcji neurobehawioralnych. Na jej niedobór najbardziej narażone są kobiety na dietach roślinnych. Jeśli z jakiegokolwiek powodu ograniczasz produkty odzwierzęce, suplementacja B12 w ciąży może okazać się niezbędna. 
• Żelazo – rutynowa suplementacja żelaza w ciąży nie jest zalecana, jednak warto uwzględnić ten minerał w swojej suplementacji w przypadku anemii lub jej wysokiego ryzyka. Niestety suplementacja żelaza nie jest obojętna dla organizmu. Jego duże dawki mogą nasilać stan zapalny i stres oksydacyjny i w szczególności należy ich unikać w pierwszym trymestrze. Dbaj o odpowiednie spożycie żelaza z dietą, a po suplementy sięgaj wyłącznie, gdy jest to konieczne i zawsze pod kontrolą specjalisty.
• Magnez – magnez ma wielokierunkowe działanie. Wspiera funkcje układu nerwowego, przekaźnictwo nerwowo-mięśniowe, a także pracę jelit. Nie jest to obowiązkowy element suplementacji w ciąży, ale może sprawdzić się np. przy uporczywych skurczach łydek, zaparciach, problemach ze snem, czy nadmiernym stresem. Warto jednak podkreślić, że magnez magnezowi nierówny i każda forma chemiczna ma nieco inne działanie. W przypadku zaparć najlepiej sprawdzi się cytrynian magnezu, przy problemach ze snem i stresem – treonian magnezu, a gdy borykasz się ze skurczami, możesz wybrać np. jabłczan. Unikaj jednak tlenku magnezu, ponieważ jego przyswajalność jest niezwykle niska. 

Jeśli chorujesz na endometriozę, być może stosowałaś już wiele suplementów o działaniu przeciwzapalnym. Jest wiele substancji, które mogą doskonale uzupełniać dietę w endometriozie, jednak wiele z nich jest zabronionych w ciąży, ze względu na zbyt duże ryzyko powikłań okołociążowych. Suplementy stosowane przy endometriozie, które należy odstawić w ciąży to m.in.: 

• Kurkumina,

• Resweratrol, 

• Sulforafan,

• EGCG. 

Ciąża a endometrioza – fizjoterapia uroginekologiczna

Fizjoterapia uroginekologiczna jest nieocenionym wsparciem w kontekście endometriozy oraz ciąży. Dzięki współpracy z fizjoterapeutką możesz lepiej przygotować swój umysł i ciało do porodu, a także złagodzić wiele ciążowych dolegliwości. Bóle pleców i spojenia łonowego, czy nadmierne spięcie pośladków to bardzo częste problemy, które mogą wpływać na Twój komfort i codzienne funkcjonowanie. Wcale nie jesteś na nie skazana, a czasem nawet jedna wizyta fizjoterapeutyczna przynosi ulgę. 

Pamiętaj też, że fizjoterapia uroginekologiczna jest ważna nie tylko przed porodem naturalnym, ale również przed cesarskim cięciem. Jeśli przygotowujesz się do CC, Twoja fizjoterapeutka wyjaśni Ci, na co zwracać uwagę i jak mobilizować bliznę już podczas pierwszych dni po operacji. To bardzo ważne, ponieważ cesarskie cięcie jest bardzo rozległym zabiegiem, który zwiększa ryzyko powstania zrostów. Są nawet opisane przypadki rozwoju ognisk endometrialnych w bliźnie po CC, dlatego nie bagatelizuj tego tematu i pamiętaj, że do każdego porodu warto się przygotować. 

Ciąża a endometrioza – aktywność fizyczna

Endometrioza nie jest przeciwwskazaniem do podejmowania aktywności w ciąży. Wręcz przeciwnie! Światowa Organizacja Zdrowia i inne towarzystwa eksperckie jasno zalecają: wszystkie kobiety w ciąży i po porodzie bez przeciwwskazań lekarskich powinny podejmować regularną aktywność fizyczną. Zaleca się minimum 150 minut aktywności w tygodniu, najlepiej takiej, która łączy ćwiczenia aerobowe i wzmacniające mięśnie. 

Ćwiczenia aerobowe to każdy ruch, który sprawia, że Twoje serce i oddech lekko przyśpieszają. Nie chodzi o forsowanie organizmu i codzienne przekraczanie swoich granic. Twój organizm musi jednak czuć, że wykonuje pracę. Przykłady ćwiczeń aerobowych to szybki marsz lub trucht, jazda na rowerze, pływanie. Warto połączyć je z umiarkowanym treningiem oporowym, stretchingiem, jogą, czy pilatesem. Dzięki temu zadbasz o wydolność, siłę mięśni, ale też ich elastyczność i mobilność ciała. Nie ma jednej, najlepszej aktywności, a każdy ruch jest lepszy niż żaden, ponieważ:

• Zmniejsza ryzyko nadmiernych przyrostów masy ciała,
• Zmniejsza ryzyko cukrzycy ciążowej, 
• Zmniejsza ryzyko depresji poporodowej,
• Przygotowuje ciało do porodu.

W ciąży w Twoim ciele zachodzi jednak wiele zmian, zmienia się m.in. środek ciężkości i nie wszystkie ćwiczenia, mogą być dla Ciebie tak samo dostępne, jak przed ciążą. Dlatego warto skonsultować się z fizjoterapeutką lub trenerką kobiet, które dobiorą ćwiczenia do Twoich potrzeb i możliwości, pokażą jak poprawnie je wykonywać. 

Ciąża a endometrioza – sen i regeneracja

Przygotowanie do ciąży powinno skupiać się nie tylko na aspekcie fizycznym, ale też psychicznym. To w pełni zrozumiałe, że możesz czuć się przytłoczona i pełna obaw, o to, czy wszystko pójdzie po Twojej myśli. Dbaj o swój spokój i samopoczucie tak samo, jak dbasz o suplementy, dietę, ruch i badania. Nie bagatelizuj też roli snu. Zalecenie „wyśpij się” brzmi nudno i banalnie, ale uwierz mi, że zadbanie o odpowiednią długość i jakość snu to jedna z najlepszych rzeczy, jakie możesz zrobić dla siebie w ciąży. 

W ciąży warto spać na lewym boku, ponieważ zapewnia to odpowiednie krążenie krwi. Jeśli trudno jest Ci znaleźć wygodną pozycję, bolą Cię biodra lub masz problem z obrzękami, spróbuj włożyć sobie dużą poduszkę między nogi. Postaraj się stworzyć sobie rutynę i kłaść się spać oraz budzić codziennie o zbliżonej porze. Nasz organizm kocha regularność, a w tak wymagającym czasie jak ciąża, potrzebuje jej podwójnie. Wprowadź też w swojej sypialni zasadę 3C, czyli cicho, ciemno, chłodno. To optymalne warunki dla dobrego snu i optymalnej regeneracji nocnej. 

Podsumowanie

Ciąża u kobiet z rozpoznaną endometriozą wymaga dużej świadomości, uważności i wyrozumiałości. Jeśli miałabym dać Ci tylko jedną radę, byłoby to stworzenie swojego własnego zespołu specjalistów, do których masz zaufanie i pod których opieką czujesz się bezpiecznie. Dzięki temu ciąża może być naprawdę pięknym czasem mimo swojej częstej nieprzewidywalności. Pamiętaj o zdrowej diecie, suplementacji, aktywności i wysypianiu się, ale nie daj się zwariować. Nie obwiniaj się za pomyłki, czy błędy, daj sobie przestrzeń na nieidealne dni. Twój komfort psychiczny jest tak samo ważny, jak zdrowie fizyczne. 

Źródła:

1. https://pacjent.gov.pl/archiwum/2020/jestes-w-ciazy-mozesz-cwiczyc [dostęp: 06.11.2025]
2. Tsikouras P. The Impact of Endometriosis on Pregnancy, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10820275/ [dostęp: 06.11.2025] 
3. Lim H. Endometriosis and Adverse Pregnancy Outcomes: A Nationwide Population-Based Study, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37629431/ [dostęp: 06.11.2025] 
4. Venditteli F. Endometriosis and risk of adverse pregnancy outcomes: a retrospective multicenter cohort study, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39089610/ [dostęp: 06.11.2025]
5. Maggiore U. A systematic review on endometriosis during pregnancy: diagnosis, misdiagnosis, complications and outcomes, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26450609/ [dostęp: 06.11.2025] 
6. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji kobiet ciężarnych, /https://www.ptgin.pl/sites/scm/files/2022-01/07.2020%20-%20Rekomendacje%20Polskiego%20Towarzystwa%20Ginekologów%20i%20Położników%20dotyczące%20suplementacji%20u%20kobiet%20ciężarnych_0.pdf [dostęp: 06.11.2025] 
7. Stanowisko Ekspertów  Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników  w zakresie suplementacji aktywnych folianów, choliny  i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu, https://www.ptgin.pl/sites/scm/files/2024-03/Foliany%20-%20Stanowisko%20Ekspertów%20PTGiP%20-%20final.pdf [dostęp: 06.11.2025]
8. Sarecka Hujar B. Herbal Medicines—Are They Effective and Safe during Pregnancy?, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8802657/ [dostęp: 06.11.2025]
9. Qjan J. Impacts of Caffeine during Pregnancy, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7035149/ [dostęp: 06.11.2025]
10. Moderate Caffeine Consumption During Pregnancy, https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2010/08/moderate-caffeine-consumption-during-pregnancy [dostęp: 06.11.2025]
11. Nacka-Aleksic M. The Role of Dietary Polyphenols in Pregnancy and Pregnancy-Related Disorders, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9782043/ [dostęp: 06.11.2025]
12. Zieliński P. Maternal consumption of polyphenol-rich foods in late pregnancy and fetal ductus arteriosus flow dynamics, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2834346/ [dostęp: 06.11.2025]
13. Martire F. Endometriosis and Nutrition: Therapeutic Perspectives, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40507748/ [dostęp: 06.11.2025]