Zespół jelita drażliwego (IBS) – przewodnik dla pacjentek

IBS to choroba przewodu pokarmowego, która dotyka coraz więcej osób, w szczególności kobiet. Niestety endometrioza również sprzyja rozwojowi jelita drażliwego. Przez długi czas objawy IBS były ignorowane, diagnozowano je głównie poprzez wykluczenie innych, poważniejszych chorób, a wiedza na temat możliwości leczenia była niska. W ostatnich latach podejście do IBS znacząco się zmieniło, a choroba została zaklasyfikowana jako poważne zaburzenie osi mózgowo-jelitowej wymagające interdyscyplinarnego podejścia. W tym artykule przedstawiamy najważniejsze informacje na temat IBS, które pomogą Ci lepiej o siebie zadbać, jeśli już otrzymałaś diagnozę, ale też jeśli dopiero podejrzewasz u siebie zespół jelita drażliwego. 

Co to jest IBS?

Zespół jelita drażliwego (IBS) to choroba przewodu pokarmowego zaliczana do zaburzeń osi mózgowo-jelitowej oraz zaburzeń czynnościowych. O zaburzeniach czynnościowych opowiem Ci więcej w części poświęconej diagnostyce, natomiast teraz zatrzymajmy się przy osi mózgowo-jelitowej, ponieważ jej zrozumienie jest kluczowe dla zrozumienia, czym jest IBS.  

Oś mózgowo-jelitowa to sposób dwukierunkowej komunikacji, która zachodzi nieprzerwanie między przewodem pokarmowym i układem nerwowym. Mówiąc wprost, nasze jelita i mózg cały czas ze sobą rozmawiają, wymieniają się informacjami i wzajemnie oddziałują na swoją pracę. Komunikacja ta odbywa się poprzez hormony, neuroprzekaźniki oraz inne substancje biochemiczne wytwarzane przez mikrobiotę jelitową. Praca jelit i kondycja mikrobioty wpływają na nasz nastrój, funkcje poznawcze i regenerację nocną. Natomiast praca układu nerwowego, stres i sen warunkują funkcjonowanie przewodu pokarmowego. 

W przebiegu IBS dochodzi do tzw. błędnego koła. Zaburzenia jelitowe negatywnie wpływają na naszą odporność na stres, regenerację układu nerwowego, samopoczucie, poziom lęku. Istnieją badania, które pokazują, że pacjenci z IBS są dużo bardziej narażeni na zaburzenia depresyjne niż populacja ogólna. Natomiast niższa odporność na stres, obniżony nastrój, przebodźcowanie, zmęczenie emocjonalne pogarszają pracę jelit i w ten sposób koło się zamyka. 

Co to oznacza dla Ciebie w praktyce? IBS to choroba o złożonym podłożu, która wymaga bardzo kompleksowego podejścia. Nie wystarczy tydzień zdrowej diety, czy nowy suplement. Absolutnie nie piszę tego po to, aby Cię straszyć. Wręcz przeciwnie! Z mojej praktyki wynika, że większość niepowodzeń i problemów w leczeniu IBS wynika z niezrozumienia, czym jest ta choroba i błędnego podejścia do leczenia. Chcę, żebyś była ostrożna w swoim procesie i nie popełniała tych samych błędów, które popełnia mnóstwo osób. To nie Twoja wina, że eliminacja glutenu i laktozy nie zadziałała. To nie z Tobą jest coś nie tak, jeśli nie widzisz żadnej poprawy po suplemencie popularnym na social mediach. Leczenie IBS to trudny, ale możliwy proces i nie musisz, a nawet nie powinnaś, przechodzić przez niego sama. 

Jak rozpoznać IBS? 

Zespół jelita drażliwego zaliczany jest do chorób czynnościowych jelit. Choroby czynnościowe to zbiór zaburzeń, które nie są spowodowane żadną konkretną zmianą organiczną, czy uszkodzeniem w obrębie jelit, które można by rozpoznać za pomocą konkretnych testów diagnostycznych. IBS nie można więc zdiagnozować za pomocą badań krwi, ponieważ nie istnieją żadne specyficzne markery dla tej choroby. Badania obrazowe np. USG lub MRI, również nie mają zastosowania w diagnostyce, ponieważ przyczyną IBS nie są żadne anatomiczne zmiany. Tego typu badania wykonuje się wyłącznie w ramach diagnostyki różnicującej w celu wykluczenia innych problemów. Natomiast w przypadku podejrzenia IBS stosuje się tzw. Kryteria Rzymskie IV. Według nich IBS to nawracający ból brzucha, który występuje minimum 3 miesiące średnio przez co najmniej 1 dzień w tygodniu. Dodatkowo występujący ból musi spełniać co najmniej 2 z następujących kryteriów:

• Ma związek z wypróżnieniem,

• Ma związek ze zmianą częstości wypróżnień (biegunka lub zaparcie),

• Ma związek ze zmianą uformowania (wyglądu) stolca.

Przeanalizuj swoje objawy i zastanów się, czy wpisują się w definicję IBS. Jeśli tak, niech to będzie Twój znak, aby umówić wizytę lekarską. Przeczytaj też nasz artykuł o SIBO, ponieważ może współwystępować z IBS. 

Objawy jelita drażliwego

Najczęstsze objawy IBS to:

• Ból zlokalizowany w dolnej części brzucha,

• Biegunka,

• Zaparcia,

• Naprzemienne biegunki lub zaparcia,

• Wzdęcia,

• Nadmierne gazy,

• Powiększony obwód brzucha. 

W zależności od objawów dominujących wyróżniamy 3 typy IBS: biegunkowy, zaparciowy oraz mieszany. Każdy z tych typów może wymagać nieco innego podejścia – inne zalecenia dietetyczne i suplementację przekażę pacjentce z IBS biegunkowym, a inne pacjentce z IBS zaparciowym. Jeśli dopiero jesteś w procesie diagnostycznym i szukasz przyczyn swoich problemów, poświęć trochę czasu na samoobserwację. Im dokładniej będziesz w stanie opisać swoje objawy specjaliście, tym lepiej on będzie w stanie Ci pomóc. 

IBS a endometrioza – jaki jest związek?

Wiesz już, czym jest IBS, jak je rozpoznać i na jakie objawy zwrócić uwagę. Przyjrzyjmy się teraz związkowi między jelitem a endometriozą, bo to powiązanie jest bardzo ważne, a niestety często pomijane. Oto najważniejsze fakty:

• Szacuje się, że IBS występuje nawet 2-3 razy częściej w grupie kobiet chorujących na endometriozę.

• Endometrioza może predysponować do IBS, ale nieleczone IBS może nasilać przebieg endometriozy,
• Niektóre objawy są wspólne, np. zaparcia, bóle brzucha występują zarówno w endometriozie, jak i IBS, co może utrudniać diagnostykę i wydłużać ten proces,
• Fundamentem dietoterapii endometriozy jest dieta przeciwzapalna, jednak w przypadku współwystępującego IBS może okazać się to niewystarczające i konieczne jest dopasowanie diety do dominujących objawów jelita drażliwego.

Dla niektórych pacjentek problematyczne może być też odróżnienie tzw. endobelly oraz IBS. O endobelly pisałam w artykule „Endobelly – jak poradzić sobie z brzuchem jak balon?”. Ich objawy są podobne – wzdęcia, ból, biegunki, zaparcia. Jednak są to odrębne problemy. Endobelly jest ściśle związany z endometriozą, fazą cyklu menstruacyjnego i stanem zapalnym. Jest to objaw endometriozy, a nie choroba sama w sobie. Natomiast objawy IBS nie mają bezpośredniego związku z cyklem menstruacyjnym i są oddzielnym schorzeniem, wymagającym leczenia. Znajomość tych różnic pomoże Ci w planowaniu odpowiedniego postępowania. 

Leczenie IBS

Czy można wyleczyć IBS? Niestety nie do końca. Jest to przewlekłe schorzenie, które może nawracać. Celem leczenia jest zminimalizowanie występujących objawów, tak, aby nie powodowały dyskomfortu i nie wpływały negatywnie na codzienne funkcjonowanie. Aby utrzymać stan remisji jak najdłużej, powinnaś jednak wprowadzić zmiany w diecie i stylu życia na stałe. Dlatego nie traktuj tego procesu jak sprint. Daj sobie czas i bądź dla siebie wyrozumiała, efekty  będą tego warte!

Leki na IBS

Farmakoterapia IBS to temat dość kontrowersyjny, wymagający bardzo indywidualnego podejścia. Nie istnieją leki, które spowodowałyby, że IBS zniknie raz na zawsze, dobiera się je głównie na podstawie dominujących objawów. Biorąc pod uwagę fakt, że IBS to zaburzenie osi mózgowo-jelitowej, coraz częściej stosuje się leki stosowane w psychiatrii m.in.:

• Neuromudulatory osi jelito-mózg,
• Trójcykliczne leki przeciwdepresyjne,
• Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI).

Dodatkowo lekarz może zlecić terapię ryfaksyminą, czyli eubiotykiem, który przywraca prawidłowy skład mikrobioty jelitwej. W przypadku silnych biegunek można rozważyć loperamid, który działa objawowo. 

Zalecenia dietetyczne w IBS

W 2017 roku Narodowy Instytut Zdrowia i Doskonałości Klinicznej Wielkiej Brytanii (ang. National Institute of Health and Care Excellence – NICE) opracował specjalne wytyczne i zalecenia żywieniowe dla pacjentów z zespołem jelita drażliwego. NICE oraz Brytyjskie Towarzystwo Gastroenterologiczne rekomendują, aby było to postępowanie pierwszego wyboru. Poniżej znajdziesz wszystkie zalecenia NICE:

• • Jedz posiłki regularnie i dbaj o higienę jedzenia (dokładne przeżuwanie, jedzenie w spokojnej atmosferze),

• Nie pomijaj posiłków i unikaj długich przerw między nimi,

• • Pij co najmniej 8 szklanek płynów dziennie, głównie wodę niegazowaną i napoje bez kofeiny,

• Ogranicz spożycie kawy i herbaty do 3 szklanek dziennie,

• Zmniejsz spożycie alkoholu i gazowanych napojów,

• • Ogranicz żywność bogatą w błonnik (np. pełnoziarnista mąka, pieczywo, płatki o dużej zawartości otrąb, pełnoziarniste zboża, brązowy ryż),
  • Zmniejsz spożycie „skrobi opornej” – jest to skrobia, która jest odporna na trawienie enzymatyczne i powstaje w wyniku ochłodzenia ugotowanych produktów skrobiowych (np. w wyniku przelania ugotowanego makaronu zimną wodą),
  • Ogranicz spożycie świeżych owoców do 3 porcji w ciągu dnia (1 porcja to ok. 80 g),
  • Jeśli masz biegunki, unikaj sorbitolu, czyli słodzika, który występuje m.in. w gumach do żucia oraz bezcukrowych słodyczach i napojach,
  • Jedz regularnie produkty owsiane, zwłaszcza przy wzdęciach i gazach,

• Jedz 1 łyżkę siemienia lnianego dziennie. 

Opisane zalecenia należy wprowadzić na minimum 4-6 tygodni (choć niektórzy eksperci polecają 3 miesiące) i obserwuj swój organizm. Jeśli nie zauważysz żadnej poprawy, lekarz i dietetyk mogą zaproponować Ci przejście na dietę low fodmap. 

Dieta low fodmap w IBS

Towarzystwa Gastroenterologiczne zalecają dietę low fodmap jako pierwszą lub drugą linię leczenia zespołu jelita drażliwego. Jest to 3-etapowy protokół dietetyczny, który należy wprowadzać pod okiem dietetyka klinicznego. Niestety źle stosowana dieta low fodmap może powodować niekorzystne zmiany w składzie mikrobioty jelitowej i sprzyjać niedoborom pokarmowym. Powikłania i brak skuteczności diety low fodmap są najczęściej konsekwencją jej stosowania bez specjalistycznego nadzoru, a nie diety samej w sobie. 

Na czym polega dieta low fodmap? Na ograniczeniu żywności bogatej w fodmap, czyli  łatwo fermentujące węglowodany, które charakteryzują się ograniczoną absorpcją w jelicie cienkim, intensywną fermentacją bakteryjną oraz wysoką aktywnością osmotyczną. Skuteczność dobrze przeprowadzonej diety low fodmap u pacjentów z IBS wynosi nawet 86%, więc zdecydowanie warto ją rozważyć. Jest to dieta eliminacyjna, dlatego należy stosować ją przez maksymalnie 5-7 tygodni, a następnie stopniowo rozszerzać. Eliminowane produkty to m.in.:

• Jabłka, gruszki, mango, wiśnie,
• Warzywa cebulowe,
• Kalafior i brokuł,
• Szparagi, 
• Produkty mleczne zawierające laktozę, 
• Miód,
• Ksylitol, sorbitol, mannitol. 

O diecie low fodmap przygotowałam oddzielny artykuł „Dieta low fodmap – zastosowanie w endometriozie”. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na jej temat, zachęcam do lektury.

H3: Suplementacja na IBS

Odpowiednią dietę warto urozmaicić suplementacją. W IBS największe zastosowanie mają następujące składniki: 

• • Olejek z mięty pieprzowej – działa rozkurczowo i wiatropędnie, zmniejsza nadwrażliwość trzewną, ból oraz inne objawy IBS. Najczęściej rekomenduje się go pacjentom, którym towarzyszą silne wzdęcia. Jak stosować olejek z mięty pieprzowej na IBS? Wybierz kapsułki, które zawierają 180-200 mg olejku i przyjmuj je 2-3 razy dziennie przez 2-4 tygodnie. 

• Babka płesznik – jest to roślina o wysokiej zawartości frakcji rozpuszczalnej błonnika pokarmowego, która jest polecana w IBS m.in. przez Kanadyjskie Towarzystwo Gastroenterologii. Pomaga zmniejszyć wzdęcia i ból brzucha, korzystnie wpływa na rytm wypróżnień. Można stosować ją zarówno w przypadku zaparć, jak i biegunek. Pamiętaj, aby dbać o nawodnienie podczas przyjmowania babki płesznik. Jest to kluczowe do tego, aby działała prawidłowo i nie powodowała skutków ubocznych. Zaczynaj od małych dawek np. 1 mała łyżeczka dziennie (3-5 g) i stopniowo zwiększaj podaż do nawet 15-20 g na dobę. Na każdy gram babki płesznik należy wypić dodatkowo minimum 25 ml wody. 

• Maślan sodu – 3-miesięczna suplementacja maślanem sodu w dobowej dawce 300 mg może łagodzić objawy IBS takie jak ból brzucha, nadmierne gazy, biegunki, zaparcia, nudności i wymioty. Najlepiej wybierać preparaty, które zawierają mikrokapsułkowany maślan. 

W IBS pomocne są też probiotyki. Lactobacillus plantarum 299v to szczep probiotyczny, który może zmniejszać wzdęcia, bóle brzucha oraz poprawiać konsystencję stolca u pacjentów z IBS. Jego dodatkową zaletą jest to, że zwiększa wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego, działa przeciwzapalnie i modulująco. Kolejny szczep to Saccharomyces boulardii CNCM I-745, dobrze sprawdza się u pacjentów z IBS typu biegunkowego. Działa przeciwdrobnoustrojowo, przeciwzapalnie oraz przywraca równowagę w mikrobiocie jelitowej. Po zakończeniu terapii IBS i złagodzeniu objawów, możesz rozważyć nasz EndoBiotyk, który oprócz probiotyków zawiera substancje o silnym działaniu przeciwzapalnym. 

Styl życia a IBS

W zespole jelita drażliwego dieta nie wystarczy. Ważny jest też Twój ogólny styl życia – aktywność fizyczna, narażenie na stres i umiejętność radzenia sobie z nim, długość i jakość snu, a także relacje międzyludzkie. Wiesz już, że IBS to zaburzenie osi mózgowo-jelitowej, dlatego aspekt emocjonalny i psychiczny jest niezwykle istotny. U wielu pacjentek efekty można zaobserwować dopiero po połączeniu dietoterapii ze współpracą z psychologiem lub psychoterapeutą. To bardzo ważne, zwłaszcza gdy czujesz, że samej ciężko jest Ci poradzić sobie ze swoimi emocjami. Psycholog lub terapeuta dadzą Ci narzędzia, które będą skuteczne doraźnie, ale też długofalowo. Sama pewnie najlepiej wiesz, że życie jest nieprzewidywalne i nieważne jak byśmy się starały, nie unikniemy trudniejszych momentów. Warto opracować sobie swoje własne techniki radzenia sobie ze stresem, z których będziesz mogła korzystać zawsze, gdy tego potrzebujesz. O co jeszcze warto zadbać?

• Długość i jakość snu – problemy z zasypianiem, krótki sen, częste wybudzanie w nocy to częste problemy pacjentów z IBS. Co więcej, już jedna źle przespana noc może sprawić, że objawy jelitowe ulegną pogorszeniu następnego dnia. Ma to związek m.in. z nasileniem stanu zapalnego i produkcji prozapalnych cytokin oraz zaburzeniem rytmu dobowego jelit. Zalecany czas snu to 7-9 godzin. Warto też wprowadzić w swojej sypialni zasadę 3C – cicho, ciemno, chłodno. To idealne warunki ułatwiające zasypianie i regenerację senną. Postaraj się też nie zabierać ze sobą telefonu do łóżka. Przed zaśnięciem postaw na książkę, medytację lub słuchanie spokojnej muzyki.
• Aktywność fizyczna – aktywność fizyczna w IBS jest niezwykle istotna, ale trzeba uważać, aby nie było jej ani za mało, ani za dużo. Obie te skrajności są stresorem dla organizmu i mogą utrudniać leczenie. Postaraj się o codzienną dawkę umiarkowanego ruchu – może to być np. 30-minutowy spacer. Dodatkowo włącz treningi łączące w sobie elementy jogi, pilatesu i stretchingu. Jeśli lubisz intensywniejsze dyscypliny, jak bieganie, czy trening siłowy, absolutnie nie musisz z nich rezygnować, ale podejdź do nich zdroworozsądkowo. Wykonuj je na 70-80% swoich możliwości, dbaj o przerwy i regenerację. Jeśli po treningu przez kilka dni nie możesz dojść do siebie to znak, że był zdecydowanie za mocny.
• Trening mindfulness – mindfulness w IBS to nie fanaberia, ale technika o realnym, udokumentowanym wpływie na redukcję objawów i poprawę jakości życia. Stres psychologiczny, przebodźcowanie, natłok obowiązków aktywują tzw. reakcję walki lub ucieczki, stymulują produkcję hormonów stresu, zaburzają mikrobiom jelitowy i zwiększają stan zapalny. Trening uważności pomaga wyregulować reakcje na stres, zwiększyć odporność układu nerwowego i lepiej zarządzać swoimi emocjami. Badania pokazują, że już 6-tygodniowy trening uważności może znacząco zmniejszyć ból i zaburzenia rytmu wypróżnień u pacjentów z IBS oraz poprawić jakość codziennego życia. Skorzystaj z naszych darmowych materiałów wspierających, aby wprowadzić więcej technik uważności do swojego życia. 

Podsumowanie

Zespół jelita drażliwego (IBS) to przewlekłe schorzenie, które może znacząco wpływać na codzienne życie i jego jakość. Jednak dzięki odpowiedniej diagnozie, zmianom w stylu życia oraz dostosowanej dietoterapii można skutecznie łagodzić jego objawy. Kluczowe jest wsparcie medyczne oraz świadome podejście do diety i zarządzania stresem. Warto pamiętać, że każda osoba z IBS wymaga indywidualnego podejścia, dlatego współpraca z lekarzem i dietetykiem jest najlepszą drogą do znalezienia optymalnych rozwiązań.

Źródła:

1. Pietrzak A. Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita drażliwego, https://ptg-e.org.pl/wp-content/uploads/2022/03/Wytyczne-IBS-pol-2018.pdf [dostęp: 29.09.2025]
2. Adrych K. Zespół jelita drażliwego w świetle najnowszych wytycznych, https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/view/61827 [dostęp: 29.09.2025]
3. Nabi M. Endometriosis and irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analyses, https://www.frontiersin.org/journals/medicine/articles/10.3389/fmed.2022.914356/full [dostęp: 29.09.2025]
4. Khanna R. Peppermint oil for the treatment of irritable bowel syndrome: a systematic review and meta-analysis. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24100754/  [dostęp: 29.09.2025]
5. Ingrosso M. Systematic review and meta-analysis: efficacy of peppermint oil in irritable bowel syndrome, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35942669/ [dostęp: 29.09.2025]
6. Ducrotté P. Clinical trial: Lactobacillus plantarum 299v (DSM 9843) improves symptoms of irritable bowel syndrome, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22912552/ [dostęp: 29.09.2025]
7. Vonderheid S. A Systematic Review and Meta-Analysis on the Effects of Probiotic Species on Iron Absorption and Iron Status, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31816981/ [dostęp: 29.09.2025]
8. Bustos Fernández L. Impact of Saccharomyces boulardii CNCM I-745 on Bacterial Overgrowth and Composition of Intestinal Microbiota in Diarrhea-Predominant Irritable Bowel Syndrome Patients: Results of a Randomized Pilot Study, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36630947/ [dostęp: 29.09.2025]
9. Radziszewska M. Nutrition, Physical Activity and Supplementation in Irritable Bowel Syndrome, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37630852/ [dostęp: 29.09.2025]
10. Jankowiak M. Leki psychiatryczne w zespole jelita drażliwego, https://www.termedia.pl/gastroenterologia/Leki-psychiatryczne-w-zespole-jelita-drazliwego-IBS-,62494.html [dostęp: 29.09.2025]
11. Black C. Efficacy of a low FODMAP diet in irritable bowel syndrome: systematic review and network meta-analysis, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34376515/  [dostęp: 29.09.2025]
12. Lanen A. Efficacy of a low-FODMAP diet in adult irritable bowel syndrome: a systematic review and meta-analysis, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33585949/  [dostęp: 29.09.2025]
13. Naliboff B. Mindfulness-based stress reduction improves irritable bowel syndrome (IBS) symptoms via specific aspects of mindfulness, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32266762/  [dostęp: 29.09.2025]
14. Kim S. A Mindful Way Through IBS: Reducing Abdominal Pain And Improving Quality Of Life, https://www.gastrojournal.org/article/S0016-5085(12)00391-5/fulltext  [dostęp: 29.09.2025]
15. Gaylord S. Mindfulness Training Reduces the Severity of Irritable Bowel Syndrome in Women: Results of a Randomized Controlled Trial, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6502251/ [dostęp: 29.09.2025]
16. Johannensson E. Physical activity improves symptoms in irritable bowel syndrome: a randomized controlled trial, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21206488/ [dostęp: 29.09.2025]
17. Topan R. Poor Subjective Sleep Quality Predicts Symptoms in Irritable Bowel Syndrome Using the Experience Sampling Method, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37737676/ [dostęp: 29.09.2025]
18. Tu Q. Sleep disturbances in irritable bowel syndrome: a systematic review, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27683238/ [dostęp: 29.09.2025]